

"Schildersdorp Rijsoord 1886-1914: de wereld in Rijsoord en Rijsoord in de wereld"
Alexandra van Dongen, 2 oktober 2025, inspreekbijdrage herbestemming schoolgebouw Rijksstraatweg Rijsoord
Graag stel ik u aan me voor. Mijn naam is Alexandra van Dongen, kunsthistoricus en
museumconservator, sinds 1986 werkzaam bij Museum Boijmans Van Beuningen te
Rotterdam. Samen met o.a. de Rijsoordse verzamelaar en kenner Jan Plaisier vorm ik
sinds vele jaren de Werkgroep Schildersdorp Rijsoord 1886-1914. Mijn eigen relatie tot
Rijsoord heeft niet alleen met kunstgeschiedenis te maken maar vertelt ook een
familiegeschiedenis. Zelf ben ik achterkleindochter van de Amerikaanse kunstenares
Wilhelmina Douglas Hawley (1860-1958) en Rijsoordenaar Bastiaan de Koning, de man
met wie ze trouwde in 1901. Vanaf 1886 bezochten honderden internationale
kunstenaars vanuit Parijs, als daar de kunstacademies tijdens de zomermaanden
gesloten waren, het pittoreske dorp Rijsoord. Ze logeerden in Hotel Warendorp (Ross
Lovell) en Pension Noorlander aan de Waalweg. Dit schildersdorp ontstond dankzij het
initiatief van de Nederlands-Amerikaanse kunstenaar John H. Vanderpoel uit Chicago,
wiens ouders uit Rijsoord afkomstig waren en voorheen in de Burghoeve hebben
gewoond. Vanderpoel was op jonge leeftijd met zijn familie naar Amerika geëmigreerd,
bleek een talentvolle kunstenaar, en werd ook een gevierd kunstdocent aan The Art
Institute of Chicago. Hij publiceerde in 1907 The Human Figure, een belangrijk
instructieboek voor modeltekenen, dat tot op de dag van vandaag in Amerika als
lesboek wordt gebruikt. Een van zijn beroemdste leerlingen in Chicago was de
vrouwelijke kunstenares Georgia O’Keeffe. In Chicago is er zelfs een museum gewijd
aan John Vanderpoel, het zogenaamde Vanderpoel Art Museum & Art Association:
https://vanderpoelartmuseum.org
De tussen 1886-1914 in Rijsoord door internationale kunstenaars gemaakte
schilderijen, aquarellen en tekeningen, die overal ter wereld in musea maar ook bij mijn
familie en bij verzamelaars bewaard zijn gebleven, hebben letterlijk de geschiedenis en
de bewoners van Rijsoord, ook de vlasindustrie, uit die periode in beeld vereeuwigd. In
Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, waar ik werk, wordt bijvoorbeeld het
oudst bekende schetsboekje uit 1888 bewaard dat door de Amerikaanse kunstenaar
Alexander Shilling met getekende voorstellingen van Rijsoord werd volgetekend, terwijl
hij met een aantal kunstenaars en Vanderpoel op een bootje over de Waal voer in die
zomer. De afgelopen twintig jaar heeft onze werkgroep veel tijd gestoken in het
onderzoeken van de geschiedenis van dit schildersdorp, dat een internationaal
fenomeen is, en vooral ook geprobeerd om het bijzondere verhaal van Rijsoord hierin te
delen met het publiek, bewoners en leerlingen van het onderwijs. Inmiddels is er
namelijk een fijne jarenlange samenwerking ontwikkeld met docenten en leerlingen van
het Ridderkerkse Farel College: tijdens onze jaarlijkse Summerschool activiteit laten we
leerlingen een dag lang schilderen en tekenen, terwijl ze intussen het verhaal
meekregen over deze bijzondere geschiedenis, door lezingen en een kleine
theatervoorstelling.
Tijdens mijn inspreektijd vanavond wilde ik graag de mogelijkheid promoten om middels een multifunctionele herbestemming van het schoolgebouw aan de Rijksstraatweg, naast het zeer belangrijke verhaal van de capitulatie en over oorlog en vrede, ook een vast plekje in de komende verhalenschool te wijden aan kunst en cultuur. Hiermee kan het bijzondere verhaal over Rijsoord als internationaal schildersdorp de drager en aanjager zijn voor een verder te ontwikkelen cultuur-educatief programma voor het
publiek, voor schoolleerlingen en voor kunstenaars in opleiding, in de vorm van tijdelijke
tentoonstellingen, lezingen, kunstlessen en schoolopdrachten. Graag zou ik de
mogelijkheid willen onderzoeken of we dit programma ook deels in samenwerking
kunnen ontwikkelen met het Vanderpoel Art Museum en The Art Institute of Chicago,
waar ter plekke ook leerlingen van omringende scholen kunstonderwijs krijgen via de
geschiedenis van John Vanderpoel en zijn museum aldaar. Het unieke verhaal over de
wereld in Rijsoord, en Rijsoord in de wereld, biedt prachtige mogelijkheden om een
multifunctionele bestemming van het schoolgebouw aan de Rijsoordse Rijksstraatweg
mee te helpen ontwikkelen tot een cultureel-historische en maatschappelijk relevante
verhalenschool, waarmee ook de wijk- en buurtfunctie op een interessante manier kan
worden geactiveerd. Daar is veel belangstelling voor, zoals we eerder hebben gemerkt
tijdens het organiseren van de Rijsoordse Summerschools in het verleden.
Dat jonge Rijsoordse keukenmeisjes, die destijds werkzaam waren in het toenmalige
Hotel Warendorp, zelfs een beetje Engels spraken, blijkt uit een levendig reisverslag van
de Amerikaanse toeriste Eliza Leypold Good, genaamd ‘A Holland Art Village’, in een
Amerikaans tijdschrift uit 1900:
Het eten werd opgediend door Mijntje, een typisch Nederlands dorpsmeisje met een
huis als rozeblaadjes, een overvloed aan geel gevlochten haar en een zachte
terughoudende stem. Terwijl ze haar hoofd een beetje schuin hield, vroeg ze aan ieder
van ons: Like you an i? en voegde eraan toe: Like you your i boiled three minutes?
Dank voor uw aandacht!
Alexandra van Dongen
Summerschool Rijsoord 2018
Theatervoorstelling: Dreaming of Rijsoord, actrice Caja van der Poel speelt
Wilhelmina Douglas Hawley tijdens Summerschool:
https://cajavertelt.nl/portfolio/dromen-van-rijsoord

Antiek olieverfschilderij uit 1891 door John Noble Barlow – gesigneerd tonalistisch landschap
€ 3.491,12
Breedte: 38 inches
Hoogte: 23 inches





In opdracht van: Gemeente Ridderkerk
Uitgevoerd door: Stichting Dorp, Stad en Land
Projectteam: Suzanne Loen, Lisanne van den Bulk, Colette Cramer, Irina van der Vlag, Bert van der Kruk
Datum: 18 februari 2022
... De ontwikkeling van moderne infrastructuur over and had grote invloed op de ontwikkeling van het geied. De Koninklijke Straatweg die langs Zwet en Rijsoord liep werd in 1821 omgevormd tot Rijksstraatweg als onderdeel van het rijkswegennetwerk. De Rijksstraatweg kruiste de Waal bij de brug van Rijsoord.
Deze Rijksstraatweg verbond Rotterdam met Dordrecht en maakte onderdeel uit van een internationaal tracé tussen Parijs en Amsterdam. In 1872 werd de Staats-
spoorlijn tussen Rotterdam en Dordrecht in gebruik genomen. Inwoners van het gebied profiteerden van het
treinstation in Barendrecht.
Vanaf 1900 werd Rijsoord nog beter bereikbaar
toen een tramweg werd aangelegd met haltes bij Wevershoek, De Zwaan, de Lagendijk en de Mauritsweg, de brug over de Waal bij Rijsoord en bij ‘De Tol’. Deze stoom- en later elektrische tram was zowel van belang voor lokaal als regionaal personen- en goederenvervoer. De vlasindustrie en akker- en tuinbouw maakten veel gebruik van de trams. Het landelijke karakter
van Rijsoord en haar strategische ligging en bereikbaarheid droegen bij aan een bijzondere ontwikkeling vanaf omstreeks 1885. In het kielzog van een Amerikaanse kunstenaar en schilderdocent met wortels in Rijsoord ontwikkelde zich een schilderkolonie in het dorpje.
Amerikaanse kunstenaars die langere tijd in Parijs woonden en werkten of door Europa reisden brachten zomers door in Rijsoord. De kunstenaars legden het, naar hun idee, pure en onbedorven Hollandse landleven van het vlasdorpje en haar bewoners vast.
Door internationale concurrentie en gebrek aan
vlasverwerking tot linnen nam het belang van de vlasteelt en -industrie steeds meer af. De tuinderij nam in het gebied aan belang toe. De neergang van de Rijsoordse vlasindustrie zette door na WO2 ...
SAMENWERKING
Bij het onderzoek is in beperkte of grotere mate de samenwerking opgezocht met andere partijen. De gemeente vormde uiteraard de belangrijkste gesprekspartner met betrekking tot het verloop van het proces
en het aanbrengen van focus op bepaalde thema’s. Zo is op verzoek van de gemeente extra aandacht besteed aan het thema Kunstenaarskolonies in Rijsoord. Onderzocht is welke objecten dit verhaal blijvend kunnen vertellen. In oktober 2019 heeft overleg plaatsgevonden met mw. Van Dongen en dhr. Plaisier van de werkgroep Schilderdorp Rijsoord. Buitenlandse kunstenaars 1888-1914. In een presentatie van door hen uitgevoerd onderzoek hebben zij toegelicht hoe Rijsoord een kunstenaarskolonie werd, welke personen daarbij een rol hebben gespeeld en welke plekken van belang zijn voor dit verhaal. Deze informatie is verwerkt in het onderzoek.

Beitske de Jong praat met Alexandra van Dongen, kunsthistorica en conservator voor Boijmans van Beuningen, over haar boek De tastbare wereld van Johannes Vermeer.
De befaamde Delftse schilder Johannes Vermeer (1632-1675) beeldde uiteenlopende huiselijke gebruiksvoorwerpen af in zijn schilderijen: van een eenvoudig wilgentenen broodmandje tot een kostbaar Indo-Portugees juwelenkistje gemaakt van teak- en ebbenhout. Nooit eerder zijn overgeleverde voorbeelden van zeventiende-eeuws huisraad, zoals het uiterst realistisch en bijna tastbaar in Vermeers werk figureert, in één publicatie bijeengebracht. Nauwkeurige identificatie van zowel functioneel als decoratief huisraad, zoals kooken keukengerei, schenk- en drinkgerei (glaswerk, bestek), meubilair (stoelen, tafels), en specifieke door Vermeer uitgebeelde objecten zoals een koperen kroonluchter, zilveren inktstel, muntgewichtdoos, toiletgerei, sieraden en oosterse tapijten, biedt een verrassend perspectief op de ontstaansgeschiedenis van zijn oeuvre.
Recent onderzoek door kunsthistorica Alexandra van Dongen richt onze blik zo op de materiële objecten in Vermeers voorstellingen, die ze verbindt met voorbeelden van overgeleverde huisraad uit de tijd van Vermeer. Haar onderzoek is onderdeel van een langlopend project genaamd ALMA: Art Linked to Material Artefacts bij Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.
Alexandra van Dongen (Leiden 1961) is conservator historische vormgeving van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. In 2022 publiceerde ze haar boek Dichter bij Vincent. Alledaagse voorwerpen in het werk van Vincent van Gogh, waarmee ze in 2024 de Mr. J.W. Frederiksprijs won.

Rijsoord, 29 Januari.
Nog steeds hield in het laatst der vorige week de grillige natuur aan, bloemen op de glazen te tooveren of onze landouwen met een wit kleed te tooien. Het sneeuwvermaak was jl. Zondag alhier zeer groot en wel zoo, dat het Van Warendorp bijna aan bedienend personeel ontbrak om de menigte die uitgestapt was, goed te kunnen bedienen.
Niettegenstaande de groote drukte werd de orde geen oogenblik verstoord; wel zag men eens een slede omtuimelen de dames die er uitvielen werden dan wat zenuwachtig, maar toch, zij stapten dadelijk weer in om het pleziertochtje te vervolgen. Door de slechte baan en het zwakke ijs is het ijsvermaak weinig beduidend, toen zien wij nog dagelijks eenige waaghalzen zich op het brooze ijs bewegen.
Ridderkerk, 29 Januari.
Op den 21 Januari jl. trad in de Nutsvergadering te Rijsoord als lezer op de heer Christiaans, onderwijzer in de cellulaire gevangenis te Rotterdam. Hij had tot onderwerp „Tijs de Jolleman” van Justus van Maurik, terwijl hij verder besloot met eenige geestige gedichten. Jammer dat de opkomst der leden niet grooter was, hetgeen wel zal moeten worden toegeschreven aan de weersgesteldheid en de toestand der wegen.



23-10-2025 Gemeenteraad beslissing: Voormalige Museumschool wordt multifunctioneel centrum.
Samen bouwen aan een toekomst voor Rijsoord: Een nieuwe bestemming voor de Museumschool
Rijsoord, een uniek dorp met een rijke historie, staat aan de vooravond van een prachtige transformatie. De Museumschool, gevestigd in de oude school waar generaal Winkelman tijdens de Tweede Wereldoorlog de capitulatie ondertekende, wordt vernieuwd en heringericht. Dit historisch erfgoed blijft een monument voor onze geschiedenis, maar biedt tegelijkertijd nieuwe kansen voor de gemeenschap, namelijk een dorpshuis voor Rijsoord.
Een plek waar verleden en toekomst samenkomen
De oude school, het huidige Capitulatie Museum, zal niet alleen een museum blijven, maar ook ruimte bieden aan lokale verenigingen zoals de IJsclub en de Oranjevereniging. Dit multifunctionele gebruik maakt het gebouw tot een waardevolle ontmoetingsplek voor de gemeenschap. Terwijl een aantal klaslokalen behouden blijft voor het museum, worden andere ruimtes beschikbaar gesteld aan verenigingen en initiatieven die Rijsoord levendiger maken. Hierdoor krijgt ons dorp eindelijk een wijkgebouw dat het verdient – een plek waar inwoners samenkomen, samenwerken, en genieten.
Daarnaast kan het schoolgebouw ook een thuis bieden aan de kunstschilders die Rijsoord rijk is. Rijsoord heeft een lange traditie als kunstenaarsdorp, waar vroeger zelfs Amerikaanse kunstschilders kwamen om het pittoreske dorp vast te leggen.Tot op de dag van vandaag zijn er actieve kunstschilders die zowel binnen een ruimte in het gebouw als buiten op het plein hun creatieve talent kunnen tonen en ontwikkelen. Dit versterkt niet alleen de artistieke uitstraling van Rijsoord, maar trekt ook kunstliefhebbers naar ons dorp...







